Prawo cywilne reguluje czynności oraz stosunki, z jakimi większość ludzi ma do czynienia na co dzień. Z instytucjami prawa cywilnego mamy do czynienia robiąc zakupy, wynajmując mieszkanie lub biorąc pożyczkę. Mimo powszechności stosunków regulowanych prawem cywilnym, większość ludzi niemal nigdy nie będzie miało potrzeby inicjowania postępowania sądowego. Gdyby jednak zaszła taka potrzeba, warto wiedzieć w jaki sposób wszcząć postępowanie cywilne.
Zasady wszczynania postępowań cywilnych ujęte są w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zwanej dalej kpc. Dodatkowo kwestia opłat ujęta jest w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Na wstępie zaznaczyć należy, że nie w każdym przypadku do rozpoczęcia postępowania cywilnego konieczna jest inicjatywa osoby zainteresowanej jego rozstrzygnięciem. Sąd dysponuje możliwością wszczęcia postępowania z urzędu, jednak nastąpić to może wyłącznie w przypadku postępowania nieprocesowego i tylko wtedy, gdy jest to przewidziane w ustawie. Do takich sytuacji zalicza się m.in. konieczność wydania postanowienia w sprawach rodzinnych i opiekuńczych (art. 569 § 2 i art. 570 kpc), w sprawach spadkowych (np. art. 541, 543, 635 § 1, 666 § 1 kpc), bądź ustanowienia kuratora dla osoby prawnej (art. 603 § 2 kpc).
Chcąc samodzielnie wszcząć postępowanie cywilne w pierwszej kolejności ustalić należy, czy daną sytuację rozstrzygnąć należy w procesie, czy też postępowaniu nieprocesowym. Rodzaje postępowań nieprocesowych opisuje księga druga kodeksu postępowania cywilnego (art. 506 i następne). W pozostałych przypadkach do czynienia mieć będziemy z procesem. W dużym uproszczeniu proces ma miejsce w przypadku, gdy interesy stron postępowania są sprzeczne, zaś interesy uczestników postępowania nieprocesowego mogą być (choć nie muszą) zbieżne.
Z zasady proces wszczyna się składając do sądu pozew, natomiast postępowanie nieprocesowe zapoczątkowuje stosowny wniosek. W obu przypadkach należy ustalić właściwość miejscową oraz rzeczową sądu, to znaczy do którego dokładnie sądu złożyć pismo inicjujące postępowanie. Ewentualna pomyłka skutkować będzie wydłużeniem postępowania spowodowanym koniecznością ustalenia właściwego sądu i przekazania mu pisma.
Właściwość rzeczową regulują w zasadzie art. 16 i 17 kpc w przypadku procesu oraz at. 507 kpc w przypadku postępowania nieprocesowego. W dużym uproszczeniu właściwość rzeczowa determinuje czy daną sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, czy okręgowy.
Właściwość miejscową ustalić można kierując się regułami opisanymi w art. 27 – 42 kpc dla procesu i art. 508 kpc dla postępowania nieprocesowego, chyba że dane postępowanie cechuje się odmienną regułą niż wyrażona w tym przepisie. W uproszczeniu właściwość miejscowa determinuje lokalizację sądu, do którego złożony powinien zostać pozew lub wniosek.
Pismo inicjujące dane postępowanie musi zawierać oznaczenie sądu, do którego kierujemy pozew bądź wniosek, oznaczenie osób biorących udział w sprawie (powód/pozwany w procesie; wnioskodawca/uczestnicy w postępowaniu nieprocesowym), oznaczenie rodzaju pisma – czy jest to pozew czy wniosek, oznaczenie żądania (tzn. o co jest wnoszone pismo), określenie wartości przedmiotu sporu w sprawach o prawa majątkowe, uzasadnienie żądania ze wskazaniem dowodów na jego poparcie, stosowną opłatę sądową jeżeli pozew/wniosek podlega opłacie, własnoręczny podpis oraz wykaz załączników.
Oznaczenie sądu sprowadza się do wskazania nazwy sądu, odpowiedniego wydziału i jego numeru oraz jego adresu. Oznaczając strony/uczestników należy podać ich imiona, nazwiska, numery PESEL, ew. nazwy instytucji, dokładne adresy oraz ewentualnie dane ich przedstawicieli ustawowych bądź pełnomocników.
Jeśli dany pozew lub wniosek podlega opłacie sądowej, należy uiścić ją przed złożeniem pisma. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wskazuje czy i w jakiej wysokości opłatę należy uiścić w przypadku danej sprawy.
Złożyć pozew bądź wniosek można bezpośrednio we właściwym sądzie. Alternatywnie pismo można nadać pocztą. Dodatkowo żołnierz ma możliwość złożenia pisma w dowództwie jednostki wojskowej, osoba pozbawiona wolności – w administracji zakładu karnego, a członek załogi polskiego statku morskiego – u kapitana statku. Pracownik lub ubezpieczony działający bez pełnomocnika ma możliwość zgłoszenia powództwa w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych ustnie do protokołu (art. 466 kpc).
Prawidłowo złożony pozew lub wniosek powoduje wszczęcie postępowania cywilnego.
Adw. Błażej Bieńkowski